Bezpieczeństwo dzieci w sieci: 10 zasad, które trzeba znać

Internet może być wspaniałym miejscem dla dzieci do nauki, eksploracji i dobrej zabawy, ale wiąże się też z poważnymi zagrożeniami. Od cyberprzemocy przez internetowych zboczeńców po zagrożenia prywatności – dzieci narażone są w sieci na więcej niebezpieczeństw, niż rodzicom się wydaje.

Dlatego tak ważne jest ustalenie jasnych zasad bezpiecznego korzystania z Internetu dostosowanych do wieku pociechy. W tym artykule przybliżymy 10 podstawowych zasad bezpieczeństwa w Internecie, które każdy rodzic powinien znać, aby skutecznie chronić dzieci w sieci.

Dlaczego uczenie dzieci, jak bezpiecznie korzystać z Internetu, jest tak ważne?

Należy edukować dzieci w zakresie zachowania odpowiednich środków ostrożności online, ponieważ Internet jest pełen unikatowych zagrożeń, które nawet się rodzicom nie śniły (chociażby dlatego, że za ich młodości ich po prostu nie było). Bez odpowiednich wytycznych najmłodsi, którzy ze względu na swój wiek nie rozwinęli jeszcze psychologicznych narzędzi do odróżniania prawdziwych informacji od dezinformacji lub rozpoznawania sygnałów ostrzegawczych, mogą łatwo paść ofiarą zagrożeń, takich jak cyberprzemoc, pedofilia, oszustwo czy naruszenia prywatności.

Ale co równie ważne, pociechy mogą również (nie zdając sobie z tego sprawy) same dopuszczać się szkodliwych zachowań, np. udostępniać obraźliwe treści lub uczestniczyć w nękaniu. Nauczenie dzieci odpowiedzialnego korzystania z Internetu ma więc dwa cele: chronić je przed niebezpieczeństwami, a zarazem nie dopuścić do tego, by same stały się zagrożeniem dla innych.

Cyfrowy krajobraz, po którym poruszają się dzieci

W dzisiejszych czasach dzieci dorastają w świecie platform społecznościowych, serwisów do udostępniania filmów, gier online oraz aplikacji, które wykradają dane. Obecnie większość pociech zaczyna przebywać online tak wcześnie, że jeszcze nie jest w stanie w pełni zrozumieć Internetu i konsekwencji podejmowanych działań.

To potencjalnie nieograniczone wystawienie na cyfrowy świat może pomóc dzieciom rozwinąć umiejętności komunikacyjne na wczesnym etapie, ale także zwiększa ryzyko napotkania cyberprzemocy, dezinformacji lub przestępców seksualnych. To właśnie dlatego tak ważne jest, by przygotować najmłodszych na zagrożenia i korzyści płynące z korzystania z zasobów Internetu.

Zagrożenia czyhające na dzieci w Internecie

Dzieci narażone są na rozmaite zagrożenia online, w tym kontakt z nieodpowiednimi treściami, cyberprzemoc, naruszenia prywatności, grooming i oszustwa. Wiele zagrożeń ma niepozorny charakter – często kryją się w przyjaźnie wyglądających aplikacjach lub grach. Bez odpowiedniego przygotowania dziecko może nieświadomie udostępnić swoje dane osobowe lub stać się celem złowrogiej manipulacji.

Największe wyzwania w zależności od wieku

Warto również pamiętać, że rodzaj zagrożeń czyhających w sieci zależy również od wieku pociechy. Poniżej wymieniliśmy najważniejsze kwestie, które należy poruszyć z dziećmi w kwestii zagrożeń online, w zależności od tego, w jakim przedziale wiekowym się mieszczą.

• 0–5 lat: W tak młodym wieku dzieci zwykle nie mają własnych urządzeń i spędzają czas online, oglądając filmy lub grając w gry edukacyjne, które uruchamiają dla nich rodzice. Dlatego też głównym wyzwaniem dla rodziców dzieci w tym wieku jest wybór odpowiednich witryn i aplikacji, które nie narażą maluchów na kontakt z niestosownymi treściami.
• 6–10 lat: Dzieci w tym przedziale wiekowym mogą zacząć samodzielnie korzystać z Internetu. Dlatego ważne jest, aby nauczyć ich umiejętności, których będą potrzebować, aby robić to w bezpieczny sposób (no i warto ustawić odpowiednią kontrolę rodzicielską). W miarę jak dziecko staje się coraz mniej zależne od rodziców w kwestii dostępu do urządzeń, należy również ustalić granice korzystania ze sprzętu i nauczyć je, jak zrównoważyć czas spędzany przed ekranem z innymi aktywnościami.
• 11–13 lat: Wiele dzieci w tym wieku zaczyna korzystać z mediów społecznościowych, a to oznacza częstsze interakcje z nieznajomymi i możliwość uwikłania się w nieprzyjemne sytuacje z przyjaciółmi i kolegami z klasy (co obejmuje np. cyberprzemoc). Dlatego rodzice młodych nastolatków powinni szczególnie uświadomić im, jakie ryzyko niesie ze sobą dzielenie się zbyt intymnymi szczegółami, a także jak radzić sobie z toksycznością online.
• 14–17 lat: Dla nastolatków Internet jest istotną częścią życia codziennego. Jest to miejsce do nauki, spotkań towarzyskich, rozrywki i wyrażania siebie. Coraz większa niezależność pociech wiąże się z większym ryzykiem, jeśli chodzi o prywatność i pozostawianie śladu cyfrowego. Warto jednak pamiętać, że ścisła kontrola na tym etapie życia może przynieść odwrotny skutek i skłonić nastolatków do ukrywania swojej aktywności przed rodzicami. Dlatego najlepszym rozwiązaniem mogą być regularne kontrole i otwarte rozmowy na temat bezpieczeństwa cyfrowego i odpowiedzialnego korzystania z urządzeń.

Wczesne budowanie świadomości cyfrowej

Odpowiednio wczesne rozpoczęcie edukacji w zakresie bezpieczeństwa cyfrowego pomaga dzieciom wyrobić sobie świadomość na temat tego, jakie zachowania są właściwe w Internecie, a jakie nie. Prowadząc lekcje na temat prywatności, szacunku i krytycznego myślenia (dostosowane do wieku pociechy), rodzice i nauczyciele kształtują dzieci w odpowiedzialnych użytkowników sieci. Najłatwiej wyrobić dobre nawyki u najmłodszych, którzy chłoną wszystko jak gąbka – wyuczone zachowania utrwalą się wraz ze zdobywaniem coraz większej samodzielności cyfrowej.

Długoterminowy wpływ niebezpiecznych zachowań w sieci

Niebezpieczne zachowania online mogą mieć trwałe konsekwencje dla zdrowia psychicznego, takie jak problemy z psychiką, obniżona samoocena i podatność na kolejne formy cybernękania i molestowania. Może to również wiązać się ze zszarganą reputacją, gorszymi ocenami w szkole i trudnościami w utrzymywaniu długotrwałych relacji. To, co dzieci publikują lub udostępniają w Internecie, może ciągnąć się za nimi do dorosłości, potencjalnie wpływając na szanse przyjęcia na studia i perspektywy kariery.

10 podstawowych wskazówek dla rodziców dotyczących bezpieczeństwa dzieci w sieci

1. Porozmawiaj z dziećmi o śladzie cyfrowym

Wszystko, co dziecko publikuje, udostępnia lub komentuje, stanowi część śladu cyfrowego, który może się za nim ciągnąć całe życie. Może się okazać, że decyzje podjęte na wczesnym etapie życia będą miały negatywny wpływ na przyszłość: karierę, edukację i życie towarzyskie. Wyjaśnij swoim pociechom, że nawet prywatne informacje mogą wyciec i że w Internecie nic nie ginie.

2. Pomóż im odróżnić bezpieczne strony internetowe od szkodliwych

Naucz dzieci, jak rozpoznać godne zaufania strony internetowe. Powinny zwracać uwagę na bezpieczeństwo połączenia (https), poprawną gramatykę i dobrze znane nazwy domen. Niebezpieczne witryny często zawierają zwodnicze treści, złośliwe oprogramowanie lub niestosowne materiały, a już samo to może stanowić dla dziecka zagrożenie.

Zachęcaj pociechy, aby zwracały się o poradę do zaufanej osoby dorosłej, jeśli nie mają pewności co do danej witryny, i rozważ użycie przeglądarki przyjaznej dzieciom, aby zminimalizować ryzyko. Dobrym pomysłem dla rodziców może być również ręczne umieszczenie na czarnej liście witryn, do których dzieci nie powinny mieć dostępu.

3. Naucz je, aby nie udostępniały danych osobowych

Dzieci powinny rozumieć, że udostępnianie danych osobowych bez pozwolenia, w tym imion i nazwisk, adresów, numerów telefonów lub informacji o szkole, nie jest w porządku. Nawet przypadkowe wymienienie pewnych szczegółów może narazić pociechy na oszustwa, kradzież tożsamości, doxxing i molestowanie. Podkreśl, że prywatne informacje można udostępniać jedynie zaufanym osobom dorosłym i za pośrednictwem bezpiecznych usług – no i tylko wtedy, gdy jest to absolutnie konieczne.

4. Zachęcaj do używania silnych, unikatowych haseł

Silne hasło to pierwsza linia obrony dziecka przed naruszeniem konta. Pokaż im, jak tworzyć bezpieczne hasła składające się z kombinacji liter, cyfr i symboli oraz jak dodatkowo zabezpieczyć się przy użyciu uwierzytelniania dwuskładnikowego (2FA). Korzystanie z solidnego menedżera haseł, np. ExpressVPN Keys, pozwoli im bezpiecznie przechowywać dane logowania, a także generować silne i unikalne hasła.

5. Zainstaluj oprogramowanie zabezpieczające i regularnie je aktualizuj

Jednym z najistotniejszych narzędzi do ochrony dzieci w Internecie jest skuteczny antywirus, który uniemożliwi przypadkowe zainstalowanie złośliwego oprogramowania. Dobre oprogramowanie antywirusowe uwzględnia również ochronę przed phishingiem, która jest niezbędna do zapobiegania atakom socjotechnicznym. Ponadto należy na bieżąco aktualizować systemy operacyjne i aplikacje, by regularnie instalować najnowsze poprawki eliminujące wykryte luki w zabezpieczeniach.

6. Skonfiguruj VPN przyjazny dzieciom

VPN przeznaczony do użytku przez dzieci oraz w szkole ukryje lokalizację Twojej pociechy i uniemożliwi innym podmiotom wykradzenie danych, zarówno w domowej, ja i publicznej sieci Wi-Fi. ExpressVPN oferuje również wbudowane filtry rodzicielskie i blokady treści, aby zapewnić bezpieczeństwo młodszym użytkownikom. Ponadto usługa stosuje się do ścisłej polityki prywatności i nie gromadzi danych dziecka ani nie naraża ich na szwank poprzez udostępnianie innym podmiotom. Jeśli nie masz doświadczenia z VPN, koniecznie zapoznaj się z naszym szczegółowym przewodnikiem, w którym wyjaśniamy, jak skonfigurować i używać ExpressVPN.

7. Wyjaśnij niebezpieczeństwo związane z rozmowami z nieznajomymi przez Internet

Omawiając zagrożenia związane z rozmowami z nieznajomymi, koniecznie wytłumacz, że ostrożność należy zachować również w Internecie. Wyjaśnij dzieciom, że obce osoby mogą udawać rówieśników lub godnych zaufania dorosłych, aby uśpić ich czujność i nimi manipulować. Zachęć swoją pociechę do zgłaszania podejrzanych zachowań i zaznacz, że nie powinna udostępniać danych osobowych ani zdjęć osobom, których nie zna „w realu”.

8. Monitoruj aktywność dziecka w mediach społecznościowych, ale nie ukrywaj tego faktu

Choć oczywiście należy uszanować prywatność dziecka, warto pilnować, w jaki sposób korzysta z mediów społecznościowych. Jest to szczególnie istotne w przypadku najmłodszych. Wspólnie przejrzyjcie ustawienia prywatności i omówcie, co nadaje się do publikowania. Rodzice powinni też regularnie sprawdzać, czy pociechy przestrzegają zasad i czy nikt nie ma wobec nich złych zamiarów. Jeśli nauczysz dziecko, jak radzić sobie w serwisach społecznościowych, a poza tym wprost poinformujesz je o tym, że sprawdzasz, do czego wykorzystuje swoje konto, przełoży się to na zdrową komunikację i większe zaufanie.

9. Naucz je rozpoznawać oszustów internetowych

Dzieci coraz częściej padają ofiarą scamerów – za pośrednictwem poczty elektronicznej, mediów społecznościowych i platform gamingowych. Naucz je, aby nie otwierały nieznanych odnośników, nie pobierały podejrzanych plików ani nie odpowiadały na wiadomości obiecujące nagrody lub pieniądze. Pomóż im skonfigurować i stosować narzędzia uwierzytelniania wieloskładnikowego, które uniemożliwią oszustom uzyskanie nieautoryzowanego dostępu do ich kont.

10. Promuj zdrowe nawyki spędzania czasu przed ekranem

Warto ustalić jasno określone granice, jeśli chodzi o to, kiedy dziecko może, a kiedy nie może korzystać ze swoich urządzeń. Zachęcaj do naprzemiennego wykonywania aktywności online i offline, a jeśli zauważysz, że pociecha uzależnia się od sprzętów, porozmawiaj z nią. Najłatwiejszym sposobem na ustalenie sztywnych limitów i upewnienie się, że dzieci ich przestrzegają, jest korzystanie z programów do kontroli rodzicielskiej z wbudowanymi limitami czasowymi i harmonogramami.

Korzystanie z kontroli rodzicielskiej i narzędzi nadzoru

Aplikacje do kontroli rodzicielskiej umożliwiają monitorowanie sposobu, w jaki dziecko korzysta z Internetu, ustawianie przedziałów czasowych i harmonogramów, w których może być online, a także blokowanie szkodliwych witryn. Jest to szczególnie przydatne w sytuacji, gdy dziecko dopiero oswaja się z Internetem.

Mediana wieku, w którym dzieci otrzymują swoje pierwsze urządzenie z dostępem do sieci, wynosi około 10 lat, ale coraz częściej dzieje się tak już w wieku przedszkolnym. U tak młodych osób umysł nie jest jeszcze na tyle rozwinięty, by zrozumieć konsekwencje podejmowanych działań.

Niezależnie od tego, czy korzystasz z zaawansowanej kontroli rodzicielskiej, która monitoruje lokalizację, historię aktywności w Internecie i czas spędzany online, czy też używasz prostego narzędzia do blokowania niestosownych treści, np. rozwiązanie od ExpressVPN, i tak przyczyniasz się do poprawy bezpieczeństwa pociechy w sieci.

Co zrobić, by dbanie o cyberbezpieczeństwo stało się dla dziecka czymś zupełnie naturalnym?

Jeśli chcesz, aby dbanie o cyberbezpieczeństwo weszło Twojemu dziecku w krew, nie wystarczy, że porozmawiacie ze sobą na ten temat raz czy dwa. Oto kilka sposobów na podkreślenie znaczenia kwestii bezpieczeństwa w Internecie w codziennych interakcjach z dziećmi.

• Regularne przypominanie: Powtarzanie prostych komunikatów, takich jak „nie rozmawiaj z nieznajomymi online” lub „pomyśl, zanim coś udostępnisz”, może pomóc zakorzenić te kwestie w umysłach dzieci, tak by brały je pod uwagę odruchowo.
• Wykorzystaj momenty do nauki: Jeśli wydarzenie, gra lub film porusza kwestię bezpieczeństwa online, skorzystaj z okazji, aby o tym porozmawiać. Realne przykłady są z zasady bardziej zrozumiałe.
• Przykład idzie z góry: Dzieci chętniej przestrzegają zasad, jeśli widzą, że rodzice też to robią. Nie ślęcz przed ekranem i pamiętaj o higienie cyfrowej.
• Zachowaj konsekwencję: Ustal jasne oczekiwania dotyczące czasu spędzanego przed ekranem, przerw oraz aktywności offline i trzymaj się tego. Konsekwencja pomaga dzieciom budować zdrowe nawyki cyfrowe i rozumieć granice.
• Interesuj się ich życiem w cyfrowym świecie: Zadawaj pytania dotyczące ich doświadczeń w Internecie. W jakie gry online ostatnio grają? Z kim grają? Regularne rozmowy w luźnej atmosferze budują zaufanie i poprawiają świadomość.

Pomocne zasoby dotyczące bezpieczeństwa w Internecie dla rodziców i wychowawców

Ciągłe aktualizowanie wiedzy na temat bezpieczeństwa w Internecie ma kluczowe znaczenie dla ochrony dzieci w sieci. Na szczęście kilka zaufanych platform oferuje bezpłatne narzędzia dostosowane do różnych grup wiekowych i lekcje, które pomagają dzieciom rozwijać zdrowe nawyki w Internecie.

Inicjatywa „Asy Internetu” firmy Google

Asy Internetu od Google to inicjatywa, która uczy dzieci podstaw bezpieczeństwa w Internecie poprzez interaktywne lekcje i gry.

Główną metodą nauczania jest tu „Interlandia” – gra, w której dzieci odkrywają kluczowe koncepcje, takie jak prywatność, rozpoznawanie phishingu i komunikowanie się z szacunkiem. Interlandia to magiczna kraina, w której znajdziemy cztery regiony: Królestwo Życzliwości (które uczy o tym, że Internet jest miejscem, w której łatwiej szerzyć zarówno pozytywne, jak i negatywne emocje), Rzekę Rzeczywistości (która uczy, jak określać, które informacje w Internecie są prawdziwe, a które fałszywe), Gorę Uważności (która uczy, co powinno się udostępniać online, a czego nie) oraz Wieżę Skarbów (która uczy właściwego zabezpieczenia danych osobowych).

Program obejmuje również lekcje dla nauczycieli i opiekunów. Jest on przeznaczony dla dzieci w wieku 7–12 lat i jest zgodny ze standardami International Society for Technology in Education (ISTE).

Narzędzia Common Sense Media w zakresie alfabetyzmu cyfrowego

Common Sense Media oferuje kompleksowy program nauczania obywatelstwa cyfrowego K-12 wykorzystywany w tysiącach szkół. Lekcje dotyczą takich tematów jak cyberprzemoc, prywatność, zrównoważone korzystanie z mediów i krytyczne myślenie. Każda lekcja jest dostosowana do wieku i obejmuje filmy, oceny i dodatkowe zasoby dla rodzin.

Youville od FTC

Youville to wirtualne miasto stworzone przez Federalną Komisję Handlu (FTC). Pomaga dzieciom uczyć się o prywatności w Internecie i odpowiedzialności cyfrowej w zabawny i przystępny sposób. Program skierowany jest do dzieci i młodszych nastolatków. Przedstawia realne sytuacje, w których uczniowie muszą podejmować przemyślane decyzje dotyczące udostępniania informacji, zarządzania hasłami i identyfikowania godnych zaufania witryn internetowych.

Cybersmart Challenge od eSafety

Wyzwanie Cybersmart Challenge zostało opracowane przez eSafety, niezależny australijski organ regulacyjny ds. bezpieczeństwa w Internecie. Kurs obejmuje filmy i plany lekcji dla różnych grup wiekowych, które dotyczą cyberprzemocy, niechcianych kontaktów online, krytycznego myślenia i ochrony danych osobowych.

Education Arcade

Education Arcade uczy dzieci poprzez grywalizację. Gry i quizy zostały opracowane przez informatyka, który uwielbia gry wideo. Poruszane tematy obejmują bezpieczeństwo haseł, phishing i oszustwa związane z fakturami. Choć testy można rozwiązywać zarówno na komputerze, jak i urządzeniach mobilnych, gry można uruchomić jedynie na komputerze.

Cyber Games od Cyber Trust

Witamy w Cyber Land, fikcyjnym mieście, w którym gracze mogą poznać różne aspekty cyberbezpieczeństwa. Każda gra z kolekcji Cyber Games U.K. została opracowana we współpracy z National Crime Agency w Wielkiej Brytanii i skupia się na innym typie cyberataku. Obejmuje m.in. złośliwe oprogramowanie, hakowanie, wycieki danych, hasła i bezpieczeństwo sieci.

Zabawne i edukacyjne filmy o bezpieczeństwie w Internecie dla dzieci

Internet Safety for Children

Ten film został wyprodukowany przez Fundację WNS Cares (WCF) – organizację, która współpracuje ze szkołami, nauczycielami i rodzicami, aby wspomagać mniej uprzywilejowane dzieci i młodzież. Jest to praktyczne wprowadzenie w tematykę bezpieczeństwa online dla dzieci. Obejmuje wskazówki, jak unikać kontaktu z nieznajomymi, jak dbać o bezpieczeństwo kont online, jak postępować w przypadku natrafienia na niestosowne treści i nie tylko.

Online Safety

Film informacyjny przygotowany przez Australian Broadcasting Corporation. Szczegółowo omawia higienę cyfrową, monitorowanie, profilowanie i zjawisko trollingu. Przedstawia kilka świetnych przykładów wziętych z życia, które nadają lekcjom dodatkowe znaczenie.

Responsible Use of Technology for Kids

Responsible Use of Technology for Kids  to filmik opublikowany przez firmę z branży edukacyjnej Smile and Learn. To świetny poradnik dla dzieci, który omawia wszystko to, co możemy znaleźć w Internecie (zarówno pozytywne, jak i negatywne zjawiska). Jednak chyba najważniejsze lekcje dotyczą odpowiedzialnego korzystania z osobistych urządzeń technologicznych, rozpoznawania oznak cyberprzemocy i wykrywania fałszywych informacji (tzw. fake news).

Digital Citizenship for Kids: krótkie wideo o nieznajomych w Internecie

Jest to krótki filmik o doskonałych walorach edukacyjnych wyprodukowany przez Bark – firmę, która przygotowała popularną aplikację do kontroli rodzicielskiej. Klip wideo wyjaśnia, że ludzie w Internecie nie zawsze są tymi, za których się podają. Koncentruje się na przestępcach seksualnych czyhających w sieci i przedstawia wskazówki, jak się zachowywać, gdy ma się z nimi do czynienia.